کتاب دیجیتال نگارش

فارسیـ و ـنگارش

پائیز در نیمسال اول

دیماه و نیمسال اول

درسنامه فارسی

تعریف جمله

جمله به مجموع چند کلمه می گویند که مفهومی داشته باشد و پیامی را از گوینده به شنونده منتقل کند.

انواع جمله

جمله خبری:به جمله ای می گویند که خبری را بیان می کند مانند:دوستم امروز به مدرسه نیامد.
جمله امری:به جمله ای می گویند که در آن دستوری یا خواهشی وجود داشته یاشد مانند:در را ببند.
جمله پرسشی:جمله ای است که پرسشی را بیان می کند مانند:ساعت چند است؟
جمله عاطفی:جمله ای است که در آن احساس شگفتی و عاطفی وجود داشته باشد مانند:چه گل زیبایی!

شعر یا نظم

برای موزون تر شدن وزیبا و آهنگین تر شدن شعر گاهی جای اجزای آن تغییر می کنند مثلا گاهی اوقات فعل به جای آخر جمله در اول جمله وجود دارد مانند:باز به گردون «رسید»ناله ی هر مرغ زار.
قالب های شعری سنتی

مثنوی : شعری است بر یک وزن با بیت های مصرع ، که هر بیت قافیه ای جداگانه دارد . و چون هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی ( مزدوج یا دوتایی) نامیده اند . شعری که در آن هر بیت قافیه هایی مستقل و جدا از ابیات دیگر داشته باشد مثنوی ،یا دوگانی نام دارد.
مثنوی به سبب امکان نوکردن قافیه در هر بیت برای سرودن منظومه های بلند مناسب تراست. مثنوی از قدیمترین قالبهای شعر فارسی و مخصوص زبان فارسی است و در همه ادوار از آن استفاده می شده است .

موضوع مثنوی :
حماسی و تاریخی : شاهنامه فردوسی،اسکندر نامه نظامی
اخلاقی و تعلیمی: بوستان سعدی
عاشقانه و بزمی: خسرو شیرین نظامی، ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی
عارفانه : مثنوی معنوی مولانا ، منطق الطیر ، عطار نیشابوری

حکایت : همان داستان های سنتی

یکی گربه در خانه زال بود             که برگشته ایام و بد حال بود
روان شد به مهمان سرای امیر         غلامان سلطان زدند شر به تیر
چکان خونش از استخوان می دوید همی گفت و از هول جان می دوید
اگر جستم از دست این تیر زن     من و موش و ویرانه پیر زن

غزل : در لغت به معنی “حدیث عاشقی” است. در قرن ششم که قصیده در حال زوال بود “غزل” پا گرفت و در قرن هفتم رسما قصیده را عقب راند و به اوج رسید. در قصیده موضوع اصلی آن است که در آخر شعر “مدح” کسی گفته شود و در واقع منظور اصلی “ممدوح” است اما در غزل “معشوق” مهم است و در آخر شعر شاعر اسم خود را می آورد و با معشوق سخن می گوید و راز و نیاز می کند. این “معشوق” گاهی زمینی است اما پست و بازاری نیست و گاهی آسمانی است و عرفانی.
ابیات غزل بین 5 تا 10 ییت دارد و دو مصراع اولین بیت و مصراع دوم بقیه ابیات هم قافیه اند. شعری است بر یک وزن ویک قافیه به طوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد .

موضوع غزل : درون مایه غزل عاشقانه، عارفانه یا آمیزه های از این دو است و یا مضمونی اجتماعی دارد. (بیان عواطف و احساسات وصف طبیعت یا گفت و گو از ایام جوانی)
پیدایش غزل : غزل در قرن 6 هجری قمری رواج یافت بدین گونه که تغزل قصاید به صورت قالبی مستقل درآمد و غزل نام گرفت.
محتوای غزل در آغاز عاشقانه بود سپس عارفانه (قرن 7 و 8) و بدنبال آن در دوره مشروطیت جنبه اجتماعی به خود گرفت . غزل در روزگار ما نیز همواره از قالبهای درجه اول و محبوب شعر فارسی بوده است.
تخلّص شاعری : شاعر در پایان غزل نام خود یا تخلص شاعری خویش را می آورد.
غزل سرایان بزرگ شعر فارسی: شهریار- هراتی . رهی معیری . صائب تبریزی . حافظ . سعدی . مولوی . سنایی غزنوی


نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است

قصیده : شعری است که مصراع اول و مصراعهای زوج آن با هم هم قافیه است و تعداد ابیات آن از پانزده بیت بیشتر است (تا هفتاد و هشتاد بیت)

موضوع قصیده: غالباً ستایش ، نکوهش وصف طبیعت با مسائل اخلاقی است.
هر قصیده چهار بخش دارد:
الف) تغزل : مقدمه قصیده است بامضامینی چون عشق ، یاد جوانی و وصف طبیعت
ب) تخلص: رابطه میان مقدمه باتنه اصلی قصیده است.
ج) تنه اصلی: مقصود اصلی شاعر با محتوایی چون مدح ،رثا، پند و اندرز، عرفان ، حکمت و…
د) شریطه: دعای جاودانگی ممدوح در پایان قصیده است.
مطلع: بیت اول قصیده را گویند.
مقطع: بیت آخر قصیده را گویند. به گفته ای قصیده مهمترین قالب شعری است چون میزان قوت و توانمندی شاعر را در شاعری می سنجد.
قصیده سرایان بزرگ شعر فارسی: رودکی ، فرخی سیستانی ، منوچهری،ناصر خسرو،مسعود سعد سلمان،انوری ،خاقانی قاآنی، ملک الشّعرای بهار، دکتر مهدی حمیدی ، امیری فیروزکوهی، و مهرداد اوستا

دوبیتی : قالب شعری است که از دو بیت با قافیه هایی در مصراعهای اول ،دوم و چهارم درست شده است.
– وزن آن معمولاً مفاعیلن ،مفاعیلن، مفاعیل است و با رباعی فرق دارد.
– روش تشخیص رباعی از دو بیتی : 1- وزن 2- موضوع
– دوبیتی را در فارسی ((ترانه)) هم می گویند.

– موضوع دوبیتی : موضوع دوبیتی عارفانه و عاشقانه است.
– دوبیتی را بهترین قالب شعری در نزد روستاییان خوش ذوق و خوش لهجه است.
– معروفترین شاعران دوبیتی گو: بابا طاهر عریان و فایز دشتستانی
– شکل گرافیکی قالب دوبیتی :  دو بیت هم وزن است که از نظر شکل قافیه همانند رباعی است .

رباعی : از کلمه ی “رباع” به معنی “چهارتایی” گرفته شده است.
“رباعی” شعری است چهار مصراعی که بر وزن “لاحول و لاقوة الابالله” سروده می شود.
سه مصراع اول رباعی تقریباً مقدمه ای برای منظور شاعر هستند و حرف اصلی در مصراع چهارم گفته می شود.
قالبی ویژه­ ی شعرهای ایرانی است که چهار مصراع دارد و معمولا مصراع سوم آن قافیه ندارد. محتوای رباعی­ها بیشتر عارفانه، عاشقانه یا فلسفی است. خیام بزرگ­ترین رباعی سرای جهان است.

واژه آموزی درس دوم

به دوگروه از کلمات زیر نگاه کنید:
علم = عالم، معلوم، معلّم، تعلیم، علوم
شهد = شاهد، مشهد، شهید، شهادت
همان‌گونه که می‌بینید، تمام واژه‌های ردیف اوّل در سه حرف (ع، ل، م) و همه‌ی کلمات ردیف دوم در سه حرف (ش، ه، د) مشترک هستند. به این دسته از کلمه‌ها، که از یک ریشه و خانواده هستند، هم‌خانواده می‌گوییم. شناخت این ویژگی به تشخیص شکل کلمات در املا به ما کمک می‌کند.

هم خانواده کلمات درس دوم پنجره های شناخت
خلق: خلقت، اخلاق، خلایق، خالق، مخلوق
فکر: تفکر، افکار، فکرت، متفکر، فکور
عضو: اعضا، عضویت
احسان: حُسن، حَسَن، حسین، محسن
دقیق: دقیقه، دقایق، دقت
معنی کلمه های درس دوم
خَلق: آفریده، مردم
خُلق: خوی و منش
درنگ: مکث، توقف کردن، صبر کردن
بی درنگ: فوری، بی‌توقف
خالق: آفریننده، به وجود آورنده
نمایان: آشکار
متضاد کلمه های درس دوم
بی‌درنگآهسته، با تأخیر
نمایانمخفی، ناپیدا
خالقمخلوق
دقیقبی‌دقت، بی‌مبالات

نهاد و فعل

جمله‌های زیر را بخوانید و به کلمه هایی که زیر آنها خط کشیده شده است، دقت کنید.
پرنده پرید.
پروانه روی گل نشست.
علی کتاب را از روی میز برداشت.
در زبان فارسی معمولاً در ابتدای جمله نهاد و در انتهای جمله فعل می‌آید.

معنی کلمات شعر سخن کلاس ششم

لطف: نرمی، ظرافت
صواب : درست، شایسته
زلال: صاف، پاک
ملال: بیزاری، غم، اندوه، ناراحتی
دُر: مروارید
اندک: کم
لاف زدن: گزافه گویی، سخن بیهوده‌ گفتن
ز: از
ارچه: اگرچه
خِشت: آجُر گِلی نپخته
دِماغ پرور: خوشبو

کلمات متضاد شعر سخن فارسی ششم
صواب ≠ نادرست
ملال ≠ خوشحالی
دِماغ‌پرور ≠ بدبو
اندک ≠ زیاد
زلال ≠ کِدِر
معنی کلمات درس سوم فارسی ششم
کمند: طناب، بند، ریسمان
مَرکَب:  اسب، سواری
می تاخت: می‌دوید، تند می‌رفت
مَلِک: پادشاه
تَرم: سوارِ پشت سر
مالامال: پُر
هلاک: نابودی، نیست شدن، فنا
بی درنگ: فوری، بدون توقف
رکاب دار: پیاده ای که همراه سوار راه می رود
افسوس: حسرت
واژه های شعر درس سوم فارسی ششم
لطفنرمی، ظرافت
صواب : درست، شایسته
زلالصاف، پاک، شفاف
ملالبیزاری، غم، اندوه، آزردگی
درمروارید
اندک: کم
لاف زدنگزافه گویی، سخن بیهوده‌ گفتن
زاز
ارچهاگرچه

هم خانواده درس سوم فارسی ششم

لطف: لطیف، لطیفه، الطاف
قصد: مقصد، قاصد، مقاصد، مقصود
هلاک: مُهلِک، هلاکت، مَهلَکه
معلوم: علم، عالم، علیم، معلم
امثال: مَثَل، مثال، مِثل
متضاد کلمات درس سوم فارسی ششم هوشیاری
مالامال ≠ خالی، تهی
بی درنگ ≠ مکث، توقف، با تأخیر
صواب ≠ نادرست
زلال ≠ کِدِر، تار و تیره
ملال ≠ انبساط
اندک ≠ زیاد، فراوان
هلاک ≠ آباد کردن

دانش زبانی درس سوم فارسی ششم

در سالهای گذشته آموختیم که کلمه‌ها در زبان فارسی، گاهی یک بخش (هجا) دارند.
مانند گل، دل، رفت، چید
گاهی کلمه‌هایی داریم که چند بخش (هجا) دارند.
رفتن – دل‌دار – گُل‌کار (۲ بخش)
رفتنی – دل‌داری – گل‌کاری (۳ بخش)
خواندنِ کلمه‌ها و جمله‌های کوتاه و یک بخشی معمولاً مشکلی ندارد؛ اما در چند بخشی‌ها، تشخیص شکل درست خواندن، دشوار است. به نمونه‌ی زیر توجه کنید:
شاه، بازی داشت.
بازی: ✅ ورزش، مسابقه  ✅ یک باز، پرنده‌ای شکاری

یکی از نشانه‌های جمع بستن واژه ها در زبان فارسی، افزودن نشانه «ان» به پایان کلمه هاست؛ مانند:

دوست+اندوستان
دشمن+اندشمنان
ایرانی+انایرانیان
فرزند+انفرزندان
توجّه: همیشه این‌گونه نیست که به سادگی، نشانه‌ی جمع «ان» به واژه‌ها بپیوندد و بدون هیچ تغییری، کلمه‌ی جمع ساخته شود. در برخی از واژه‌ها، تغییراتی به وجود می‌آید تا شکل جمع به دست آید. به نمونه های زیر دقت کنید:
ستارهه+گانستارگان
پرندهه+گانپرندگان
واژهه+گانواژگان
بیگانهـه+گانبیگانگان

معنی کلمات درس چهارم فارسی ششم

نغمه: آواز، سرود، آهنگ
فراز و فرود: بلندی و پستی
محقق: پژوهشگر
چارپا: حیوان
تهی: خالی
دفتر: کتاب
هم خانواده درس چهارم فارسی ششم
علم: عالم، معلم، تعلیم، علیم
محقق: تحقیق، حقوق، حقیقت
اعتبار: معتبر، اعتبارات
عظمت: عظیم، معظم، تعظیم
طولانی: طول، طویل
جاری: مجری، جریان
افتخار: فخر، فاخر، مُفتَخر
تاریخ: مُورخ، مورخه، مورخین
ظاهر: مَظهر، ظاهری
خط: خُطوط، خَطّاط
شکل: اَشکال، شاکِله
کتاب: مکتوب، کُتُب، کاتِب
کلمه: کلام، مُتکلّم
درک: مَدرک، اِدراک
مبالغه

گاه، شاعران و نویسندگان برای افزودن بر تأثیر و قدرت سخن خود، رویدادها را بسیار بیشتر و بزرگ‌تر از آنچه هست، توصیف می‌کنند. به این گونه بزرگ‌نمایی در بیان حوادث «مبالغه» می‌گویند.
در درسی که خواندید، نمونه‌هایی از این بزرگ‌نمایی را می‌توان یافت:
✅ خروشید و جوشید و برکند خاک    ز سُمّش زمین شد همه چاک چاک
در این بیت، شاعر در جوش و خروش اسب مبالغه کرده است.
✅ بزد تیغ و بنداخت از بر، سرش      فرو ریخت چون رود خون از برش
در این بیت، شاعر در چگونگی جاری شدن خون اژدها مبالغه کرده است.

کنایه

به این عبارت که در درس آمده است، توجّه کنید:
✅ «از هفت خان رستم گذشته است». منظور این است که توانسته مراحل دشواری را پشت سر بگذارد و به موفقیت برسد.
✅ وقتی درباره‌ی مطلبی به طور غیرمستقیم صحبت می‌کنیم به آن «کنایه» می‌گوییم. کنایه سخنی است که دو مفهوم دور و نزدیک دارد و مقصود گوینده، معنای دور آن است.
زمانی که درباره ی شخصی می‌گوییم «درِ خانه‌ی او همیشه باز است» معنای نزدیک و آشکارِ جمله این است که «درِ خانه‌ی او همواره گشوده است و قفل و بندی ندارد»؛ اما مقصود گوینده، بیان صفت بخشش و مهمان نوازی آن شخص است؛ بنابراین، معنای دوم یا دور جمله این است که او شخص مهمان نوازی است؛ به همین سبب، می‌گوییم باز بودنِ درِخانه‌ی فلانی، کنایه از بخشندگی و مهمان نوازی اوست.
✅ به عنوان نمونه در عبارت «…… بار سوم، رخش به تنگ می‌آید….» به تنگ آمدن، کنایه از خسته شدن و به سُتوه آمدن است.

معنی کلمات درس پنجم (هفت خان رستم)

آذر گشسب :
آتش تند و تیز، نامی است در شاهنامه ی فردوسی که در اصل، اسم یکی از سه آتش مقدس بوده، اما در شاهنامه به معنای آتش جهنده و کنایه از هر چیز مورد نیایش و ستایش آمده و نیز اسم یکی از پهلوانان است.
اهریمن :
دشمن، شیطان، کسی که منش پلیدی دارد.
بنداخت :
انداخت
خان :
مرحله
پرخاش :
درشتی، ستیزه جویی
چیرگی :
پیروزی
خمّ کمند :
گره و پیچ طناب
کمند :
طناب، بند، ریسمان
کردار :
رفتار
گُرد :
شجاع، دلیر
دستگاه :
شکوه، قدرت، عظمت
دادگر :
عادل
اتحاد :
یکپارچگی، یکی شدن

دانش زبانی درس ششم فارسی ششم

به این عبارات توجه کنید:
ای وطن!
خدایا!
یارب!
برای خطاب کردن و گفتگو با کسی از نشانه‌های ندا (ای، یا، ا) استفاده می‌کنیم.
کلمه‌ای که هر یک از این نشانه‌‌ها را داشته باشد، منادا نامیده می‌شود. گاهی منادا بدون نشانه می‌آید؛ مانند وطن، جاودان باشی و سرفراز.

املا و واژه آموزی درس آزاد نگارش ششم

 1️⃣ واژه هايی را که در آنها يكی از صداهای /س/ به کار رفته است از درس پيدا کنيد و بنويسيد.

س: شمسی، روستا، سن، سال، فرارسیدن، دوستدار، همکلاسی، دبیرستان، تدریس، مقدس، چهارشنبه‌سوری، مدرسه، سبک، ترس، مونس، اسطوره، انسانیت،سینه، سربلند، استوار، بسته، ناگسستنی، زیست.

ص: صمیمی، تحصیل، صبح، قصد، صدا، فاصله، غواص

ث: ثبت، ایثار

2️⃣ برای هر يک از واژه‌های زير چند هم‌خانواده بنويسيد.

مدرسه: درس، تدریس، مدرس، دروس

همسفر: سفر، سفیر، مسافر

اشتیاق: شوق، مُشوِّق، تَشویق

 1️⃣ متن زير را تا یک بند ادامه دهيد.

اگر به جای ادهم مظفری بودم تردید ها را کنار گذاشته و بر ترس خودم غلبه میکردم و آنگاه همچون ادهم مظفری برای نجات جانِ آن دانش آموز در آبِ خروشانِ رودخانه‌ی کام شیرجه می‌زدم.

2️⃣ من با خواندن این درس:

کنجکاور شدم که: درباره‌ی ادهم مظفری، این معلم فداکار بیشتر تحقیق کنم.

متوجه شدم که: انسان در س ایثار و فداکاری را از همان کودکی در دامن خانواده فرا می‌گیرد.

اکنون احساس می‌کنم که: علاقه‌ی زیادی به معلمان فداکار پیدا کرده‌ام و قدر آنها را بیشتر می‌دانم.

گزارش: گزارش نوعی نوشته است که در آن نويسنده اطّلاعاتی درباره‌ی موضوعی خاص در اختيار کسانی می‌گذارد که از آن آگاه نيستند.

 1️⃣ باتوجه به آنچه که از درس آموختيد درباره‌ی حادثه‌ی روز چهارشنبه‌سوری (۲۷/ ۱۲/ ۱۳۷۶)  گزارشی تهيه کنيد و در دو بند بنويسيد. عنوان مناسبی برای گزارشتان پيدا کنيد.

در ایران باستان جشن‌های فراوانی مانند عید نوروز و شب یلدا وجود داشته است یکی از این جشن‌ها هم چهارشنبه سوری نام دارد. اما چهارشنبه سوری سال 1376 یا همان 1376/12/27 در کامیاران سنندج همزمان می‌شود با طوفان و بارندگی و خروشان شدن رودخانه.

همین باعث می‌شود که یکی از دانش‌آموزان در آن موقعیت در کام رودخانه اسیر شود و معلم فداکاری برای نجات جان او، جان خودش را از دست بدهد.

2️⃣ جمله‌ی زير چه ارتباطی با متن درس دارد. 

جوانمردی، نيرويی است پايداری ناپذير و چون در نفسی بروز کند، ترس و آشفتگی را در برابر هر گونه خطر از بين می‌بَرد (افلاطون)

این جمله مصداق بارزِ رفتار ادهم مظفری است چرا که او هم با وجود ترس از شنا اما به خاطر روحیه‌ی جوانمردی و انسانیتش بر ترسش غلبه کرد و با فداکاری، دانش آموز را از مرگ حتمی نجات داد و خودش به کام مرگ فرو رفت.

آزمون نیمسال اول